Tin tức, xu hướng và thị trường nông sản chế biến sâu là câu chuyện chúng tôi hay được hỏi nhiều nhất vào mùa thu hoạch. Kho chất đầy nông sản, mà thương lái vẫn ép giá không thương tiếc. Nhiều hợp tác xã đã đi qua giai đoạn đó. Giờ họ trụ vững hơn hẳn thời chỉ bán nông sản thô. Câu chuyện dưới đây là những gì bên mình rút ra được, sau nhiều năm đồng hành cùng các hợp tác xã nông nghiệp.
Nhiều hợp tác xã vẫn chỉ bán nông sản thô, chưa khai thác được giá trị gia tăng từ chế biến sâu
Câu chuyện quen thuộc ở nhiều vùng trồng cây ăn trái hay rau màu: đến vụ, hàng dồn về cùng lúc. Thương lái nắm thế, ép giá xuống thấp. Lý do đơn giản: nông sản tươi để không được lâu.
Hợp tác xã buộc phải bán nhanh. Vậy là mất luôn quyền mặc cả giá. Bên mình từng làm việc với một hợp tác xã trồng xoài ở miền Tây.
Vào chính vụ, giá xoài có lúc chỉ còn 3.000-4.000 đồng một ký. Mức giá đó không đủ bù công hái. Bán không kịp thì xoài chín rụng, coi như mất trắng cả vườn. Đó là hệ quả của việc chỉ bán nông sản thô, thiếu hẳn khâu chế biến hay bảo quản.
Không chỉ xoài. Chúng tôi thấy chuyện này lặp lại ở dừa, ở rau củ, ở cả cà phê vào chính vụ. Cứ hàng tươi bán ra ồ ạt một lúc là giá rớt, năm nào cũng vậy.
Chuyển sang chế biến sâu là cách nhiều hợp tác xã tự thoát khỏi vòng luẩn quẩn đó. Nói dễ hiểu, thay vì bán trái xoài tươi ngay sau khi hái, hợp tác xã đem sấy dẻo. Có nơi làm mứt, có nơi ép thành nước đóng chai. Sản phẩm chế biến để được lâu hơn nhiều so với hàng tươi.
Nhờ vậy hợp tác xã không phải bán gấp trong vài ngày. Giá bán cũng cao hơn hẳn so với bán thô, có khi gấp ba, gấp bốn lần. Ngày càng nhiều nơi tìm hiểu tin tức, xu hướng thị trường nông sản chế biến sâu để đón đầu xu thế này.
Lợi ích của việc phát triển thị trường nông sản chế biến sâu
Nhiều hợp tác xã ngại chế biến vì nghĩ tốn kém, cần máy móc phức tạp. Nhưng nhìn kỹ lợi ích thì khoản đầu tư ấy hoàn toàn xứng đáng. Hai điều rõ nhất bên mình thấy ở các hợp tác xã đã chuyển hướng:
- Sản phẩm chế biến — sấy, đóng lon, hút chân không — giữ được vài tháng đến cả năm. Hàng tươi thì chỉ để được vài ngày, hợp tác xã không còn phải bán tháo khi vào chính vụ.
- Giá bán cao hơn, thị trường cũng rộng hơn hẳn. Từ chỗ chỉ bán quanh chợ đầu mối, sản phẩm chế biến có thể lên kệ siêu thị hoặc bán đi các tỉnh xa.
Muốn bán được xa, hợp tác xã cần một kênh online đàng hoàng. Đăng vài tấm ảnh lên mạng xã hội rồi chờ khách nhắn tin là chưa đủ. Bên mình từng thấy nhiều đơn vị đầu tư hẳn thiết kế shop online bài bản, có giỏ hàng, có thanh toán. Nhờ vậy khách ở tỉnh xa cũng đặt hàng dễ dàng.
Có website rồi, giữ chân khách quay lại mua tiếp cũng quan trọng không kém. Một số hợp tác xã bắt đầu thử cách đưa AI vào website bán nông sản. Cách này giúp tự động nhắc đơn, gợi ý sản phẩm cho khách quen.
Một sai lầm bên mình hay gặp: hợp tác xã chế biến ồ ạt nhiều loại sản phẩm cùng lúc. Thị trường chưa kịp quen với món nào thì đã chuyển sang món khác. Nên bắt đầu từ một, hai dòng sản phẩm bán chạy nhất trong vùng nguyên liệu sẵn có. Bán ổn rồi mới tính mở rộng thêm.
Những bước cơ bản để hợp tác xã chuyển hướng sang chế biến sâu
Bắt tay vào chế biến không phải cứ mua máy về là xong. Có vài việc hợp tác xã cần làm chắc trước khi bắt đầu.
Đầu tư máy móc, thiết bị phù hợp quy mô
Đầu tiên là chọn máy móc vừa túi tiền, vừa đúng quy mô. Một máy sấy nông sản mini công suất vài chục ký mỗi mẻ có giá tham khảo khoảng 20-40 triệu đồng. Mức này hợp với hợp tác xã nhỏ mới bắt đầu.
Sản lượng lớn hơn thì cần dây chuyền sấy lạnh hoặc sấy thăng hoa. Loại này đắt hơn nhiều, có thể lên tới vài trăm triệu đồng. Đổi lại, sản phẩm giữ màu và dinh dưỡng tốt hơn hẳn sấy nhiệt thường.
Sai lầm hay gặp nhất: mua máy công suất quá lớn so với sản lượng thực tế. Máy khi đó đắp chiếu, vì không đủ nguyên liệu để chạy đều. Bên mình khuyên nên tính công suất theo sản lượng trung bình ba vụ gần nhất. Đừng lấy vụ được mùa nhất ra làm chuẩn.
Ngoài máy móc, hợp tác xã cũng cần xin giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm. Có giấy này mới được phép bán sản phẩm chế biến ra thị trường. Thủ tục này mất khoảng vài tuần, nộp tại chi cục an toàn thực phẩm địa phương.
Có một hợp tác xã trồng chuối bên mình từng tư vấn, ban đầu chỉ định mua máy sấy cho có. Sau đó họ giữ nguyên vùng trồng theo hướng hạn chế thuốc, để nguyên liệu đủ tiêu chuẩn đưa vào chế biến. Cách làm gần với hướng canh tác sạch, hữu cơ cho nhà vườn hiện đại mà bên mình hay nhắc tới. Nguyên liệu sạch giúp sản phẩm chế biến sau này dễ xin chứng nhận, dễ bán giá cao hơn.
Xây dựng thương hiệu, bao bì và chọn kênh bán
Việc tiếp theo là thương hiệu và bao bì, phần nhiều hợp tác xã hay bỏ qua. Sản phẩm chế biến ngon nhưng đóng túi nilon trơn, không tem nhãn, khách nhìn là ngại mua.
Chỉ cần một mẫu bao bì rõ ràng, có tên hợp tác xã, thành phần, hạn dùng. Giá trị sản phẩm nhờ vậy đã khác hẳn.
Nhãn bao bì nên có đủ thông tin cơ bản: tên sản phẩm, thành phần, ngày sản xuất, hạn sử dụng. Nơi sản xuất cũng nên ghi rõ ràng. Đây cũng là yêu cầu để sản phẩm được phép bày bán ở siêu thị, cửa hàng thực phẩm sạch. Bên mình từng thấy một hợp tác xã bị trả hàng chỉ vì thiếu dòng hạn sử dụng trên bao bì. Sản phẩm vốn chất lượng tốt, chỉ vướng đúng chi tiết nhỏ đó thôi.
Giá bán sản phẩm chế biến cũng nên tính toán kỹ, đừng chỉ cộng thêm vài giá vào so với hàng tươi. Chi phí máy móc, bao bì, công chế biến đều phải gộp vào, cộng thêm phần lời hợp lý. Có hợp tác xã bên mình biết bán mứt xoài giá gấp năm, sáu lần xoài tươi, mà khách mua đều vì tin chất lượng.
Cuối cùng là chọn kênh bán ra. Ngoài chợ truyền thống, nhiều nơi giờ bán trực tiếp qua livestream để khách thấy tận mắt cách đóng gói, chế biến. Bên mình từng theo dõi vài buổi bán nông sản qua livestream chuyên nghiệp. Khách xem xong tin tưởng hẳn, vì nhìn được quy trình thật.
Theo dõi tin tức, xu hướng và thị trường nông sản để đi xa hơn nông sản thô
Hợp tác xã của bạn vẫn đang loay hoay mỗi vụ vì giá lên xuống thất thường? Đây là lúc nên ngồi lại, tính đường dài hơn. Không cần làm hết mọi thứ ngay.
Có thể bắt đầu từ một dòng sản phẩm chế biến nhỏ, bán thử vài tháng, rồi mở rộng dần theo phản hồi của khách. Bên mình vẫn khuyên các hợp tác xã nên dành thời gian theo dõi tin tức, xu hướng và thị trường nông sản chế biến sâu. Biết được sản phẩm nào đang được ưa chuộng, giá nguyên liệu biến động ra sao, sẽ dễ quyết định hơn nhiều.
Việc cụ thể nên làm ngay trong tuần này: liệt kê lại sản phẩm thô đang bán chạy nhất. Sau đó, hỏi thử một xưởng chế biến gần nhất xem chi phí gia công một mẻ nhỏ hết bao nhiêu. Biết được con số đó, hợp tác xã sẽ tự tin hơn để quyết định bước tiếp theo. Đừng chờ đến mùa sau rồi lại bán thô như cũ.